Concrete tips voor de inzet van grondbeleidsinstrumenten

Dordrecht: actief sturen met empathie en juridische zorgvuldigheid

Dordrecht beschikt dankzij eerdere investeringen over de middelen om actief grondbeleid te voeren. Bij de gebiedsontwikkeling Maasterras zet de gemeente stevig in op regie, onder meer door het voorkeursrecht op meerdere locaties te vestigen, waaronder particuliere woningen. Dat is ingrijpend voor bewoners en vraagt om een zorgvuldig proces.

De teamleider grondzaken benadrukt dat emoties hoog kunnen oplopen: “Sommige mensen zijn heel boos en willen niet weg… Het is dan heel belangrijk dat je het proces zorgvuldig inricht.” Daarom werkt de gemeente met een omgevingsmanager, die bewoners persoonlijk bezoekt, uitlegt waarom keuzes worden gemaakt en onzekerheid wegneemt. Vrijwillige verkopers ontvangen een volledige schadeloosstelling op onteigeningsbasis.

Een senior jurist onderstreept dat het traject tussen college- en raadsbesluit maximaal drie maanden is. Dat vraagt om snelheid én foutloos werken. Externe expertise wordt daarom bewust ingezet: het voorkomt juridische missers, ontlast de organisatie en versnelt besluitvorming.

Waalwijk: vertrouwen als fundament voor nieuwe binnenstad

De herontwikkeling van het winkelcentrum De Els laat zien hoe actief grondbeleid en samenwerking elkaar kunnen versterken. Na jaren van stilstand – veroorzaakt door crises in bouw en retail – ontstond in 2016 een nieuw toekomstbeeld, gedragen door gemeente en ondernemers.

De financiële puzzel was complex: er was een miljoenen tekort. Dankzij subsidies (IW,[2] Wbi[3]), provinciale bijdragen en optimalisaties in het ontwerp werd het tekort stap voor stap teruggebracht. Maar minstens zo belangrijk was de manier van samenwerken: één gezamenlijke planexploitatie, volledig transparant. Alle partijen draaien aan dezelfde knoppen en zien direct wat keuzes betekenen voor kosten, opbrengsten en risico’s.

Om speculatie te voorkomen stelde Waalwijk eind 2024 een voorkeursrecht in. Inmiddels zijn 28 van de 31 winkelpanden aangekocht. Daarmee houdt de gemeente de regie, ook wanneer marktpartijen zouden afhaken.

Een senior projectleider benadrukt de belangrijkste les: “Investeer in draagvlak. Werk samen aan het idee dat het écht kan.” Vertrouwen maakt complexe projecten niet eenvoudiger, maar wel hanteerbaarder.

Arnhem: sturen, communiceren en durven doorpakken

Arnhem zet het voorkeursrecht steeds vaker in om grip te houden op de woningbouwopgave en een evenwichtige programmering. Een senior adviseur ruimtelijke investeringen geeft aan dat het instrument goed werkt, maar soms ook tot commotie leidt: “We moeten ons bewust zijn van de impact op bewoners en bedrijven en hierover helder communiceren.”

Onteigening is nog niet toegepast, maar wordt wel benoemd als drukmiddel – niet om te dreigen, maar om duidelijk te maken dat de gemeente serieus is over haar ambities.

Bij de gebiedsontwikkeling Rijnboog hield Arnhem dankzij strategische grondposities de regie, zelfs toen de financiële crisis het oorspronkelijke winkelprogramma onderuit haalde. Door anticyclisch te blijven investeren ontstond uiteindelijk een gemengd woon-werkgebied dat beter aansluit bij de huidige tijd.

Zes lessen voor gemeenten die meer regie willen

1. Voorkeursrecht zorgvuldig toepassen: communiceer helder en werk met een empathische omgevingsmanager.
2. Externe expertise benutten: voorkomt fouten, bespaart capaciteit.
3. Investeer in vertrouwen: open samenwerking maakt risico’s bespreekbaar.
4. Zoek alternatieve bekostiging: benut beheer- en onderhoudsbudgetten waar mogelijk.
5. Durf anticyclisch te investeren: 10–15% grondbezit kan al voldoende invloed geven.
6. Leer van andere gemeenten: kennisdeling versnelt professionalisering.

Literatuur