Het staalslakkendilemma: de prijs van voorzorg en de kosten van onzekerheid

Wat rechtvaardigt verwijdering?

Bestaande paden blijven op bepaalde locaties liggen zolang onderzoek of bewonerswensen geen aanleiding geven tot onmiddellijke actie. Gemeenten wegen gezondheidsrisico's, milieueffecten en uitvoeringskosten telkens anders af:

• Den Haag (risicogestuurd beheer): De gemeente liet de risico's van negentien locaties met oude staalslakhoudende wandelpaden beoordelen door de GGD Haaglanden en de Omgevingsdienst Haaglanden. Omdat het materiaal er al tientallen jaren ligt en grotendeels is verhard tot een vaste laag, komt er nauwelijks stof vrij. De GGD acht de kans op gezondheidsklachten bij normaal gebruik klein en de Omgevingsdienst verwacht geen milieueffecten meer door uitloging. Den Haag verving de verharding uitsluitend bij zes speeltuinen en jeu-de-boulesbanen waar kinderen met losliggend materiaal kunnen spelen. De rest blijft liggen onder strikte monitoring.[1]
• Gooise Meren (strikte voorzorg): Hier liet de gemeente het toegepaste Graustabiel onderzoeken door adviesbureau RPS. Het materiaal bleek een extreem hoge pH-waarde van circa 12 te hebben. Hoewel de GGD alleen adviseerde om speelplekken aan te pakken, besloot het college – op advies van de Omgevingsdienst Flevoland & Gooi en Vechtstreek – verder te gaan. Om ook mogelijke milieueffecten op de langere termijn te voorkomen, wordt de volledige 12 centimeter dikke laag op alle paden en parkeervakken verwijderd.[2]
• Heusden en Amstelveen: In Heusden bood onderzoek voldoende grond om drie bestaande toepassingen onder beheervoorwaarden te behouden. In Amstelveen werd daarentegen direct tot verwijdering overgegaan nadat bewoners daadwerkelijk gezondheidsklachten meldden bij een speeltuin. 

De financiële gevolgen van voorzorg

Preventieve verwijdering biedt direct maatschappelijke duidelijkheid, maar kent een hoge prijs. Naast de directe kosten van ontgraving, transport en verwerking ontstaan er aanvullende kosten door tijdelijke afsluitingen, veiligheidsmaatregelen en herstel van de openbare ruimte.                      

De gemeente Gooise Meren en ontwikkelaar CV De Krijgsman onderzochten twee scenario's:[3]

•  Het beperkte scenario (alleen de bovenlaag vervangen) elimineert contactrisico's.
• Het volledige scenario vervangt de hele laag om langetermijnrisico's aan te pakken. Voor vier aanvullende paden, die aanvankelijk pas bij groot onderhoud zouden worden aangepakt, werd circa € 50.000 uitgetrokken nadat de gemeenteraad besloot de werkzaamheden naar voren te halen.

Bij het laten liggen van staalslakken zijn de kosten minder direct zichtbaar. Monitoring, periodiek onderzoek en onderhoud kunnen jarenlang doorlopen. Nieuwe inzichten of een intensiever gebruik kunnen eerdere besluiten herzien, omdat er bij frequenter gebruik mogelijk meer schadelijke stoffen vrijkomen. 

Wie draagt de kosten?

Bij bestaande toepassingen is de verdeling van financiële verantwoordelijkheid vaak complex. Materialen kunnen destijds volgens de geldende voorschriften zijn verwerkt, terwijl nieuwe inzichten nu dwingen tot maatregelen: In Gooise Meren voldeed het Graustabiel bij de oorspronkelijke toepassing aan de toen geldende eisen van het Informatiepunt Leefomgeving (IPLO). Toch ontstond er later reden tot verwijdering. De kosten van het beperkte scenario worden gelijk verdeeld tussen de gemeente en de ontwikkelaar, terwijl de gemeente de meerkosten van de volledige verwijdering draagt. De ontwikkelaar moet eventuele afspraken met aannemers en leveranciers zelf afwikkelen.

Gooise Meren wil daarnaast met het ministerie bespreken of het Rijk kan bijdragen aan gemaakte en toekomstige kosten. Daarmee blijft de fundamentele vraag bestaan in hoeverre de financiële gevolgen van eerder toegestane toepassingen bij de lokale overheid en private partijen terecht mogen komen.[4]

Conclusie

Voor projectontwikkelaars, stedenbouwkundigen, milieudeskundigen en gemeentelijk vastgoedmanagers laat dit dossier zien dat risicomanagement in de openbare ruimte verder gaat dan de letter van de wet. Het dwingt tot strategische scenario-analyses en heldere contractvorming rondom (circulaire) bouwstoffen.