Bodem in Omgevingsplan: het staat er wél, je moet weten waar je moet kijken

Een onderzoek bij drie plannen – Sliedrecht, de regio Zuid-Holland Zuid (ZHZ) en de Gelderse Omgevingsdiensten – laat zien dat bodemregels structureel aanwezig zijn. Soms uitgebreid, soms als handreiking, soms als voorbeeldregels. De zichtbaarheid is het probleem, niet de inhoud.

1. Sliedrecht: lokale keuzes en een eigen bodemopgave[1]

Sliedrecht is een opvallend voorbeeld van een gemeente die actief heeft ingegrepen om bodemregels te borgen. De gemeente nam een voorbereidingsbesluit om te voorkomen dat regels zouden wegvallen bij de overgang naar de Omgevingswet. Daardoor heeft Sliedrecht een set bindende lokale bodemregels die verder gaan dan de regionale standaard.

Eén van de meest zichtbare keuzes is de onderzoeksplicht bij bouwen op bodemgevoelige locaties. Wie een omgevingsvergunning aanvraagt, moet aantonen dat de bodemkwaliteit bekend is. Dat betekent: bodemonderzoek. De onderzoeksplicht staat niet als los hoofdstuk ‘Bodem’, maar is gekoppeld aan de activiteit ‘bouwen.’ Dat maakt de regel minder zichtbaar, maar niet minder bindend.

Ook bij graven heeft Sliedrecht eigen accenten gelegd. De gemeente hanteert een expliciete meldplicht voor graven, onder meer bij werkzaamheden in (mogelijk) verontreinigde bodem of op bodemgevoelige locaties. Zelfs voor kleinschalig graven kan een melding nodig zijn wanneer sprake is van verontreiniging. Sliedrecht kiest daarmee voor een actieve bescherming van de bodemkwaliteit, passend bij de lokale situatie.

Die lokale situatie speelt een grote rol. Sliedrecht heeft te maken met historische PFOA-verontreiniging. Daarom heeft de gemeente een eigen toelaatbare waarde vastgesteld: een gehalte PFOA (perfluoroctaanzuur) onder of gelijk aan 0,060 mg/kg droge stof voor alle functies. Deze norm wijkt af van de regionale handreiking en is juridisch bindend. Het laat zien dat Sliedrecht niet alleen de landelijke kaders volgt, maar ook eigen normen vastlegt wanneer dat nodig is voor de gezondheid en veiligheid van inwoners.

2. ZHZ: regionale kaders, geen bindende planregels[2]

De Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid (ZHZ)  biedt advies, procesbeschrijvingen en een Handreiking Bodemkwaliteit die gemeenten kunnen gebruiken als bouwsteen. De handreiking bevat het wettelijk kader, regels voor grondtoepassing en baggerspecie, bodemkwaliteitskaarten en bewijsmiddelen voor het DSO. Maar ZHZ legt geen bindende meldplicht, geen bindende onderzoeksplicht en geen lokale normen vast. Dat is aan de gemeente zelf.

Het verschil tussen Sliedrecht en ZHZ is dus geen tegenstelling, maar een logisch gevolg van de Omgevingswet. Gemeenten zijn zelf bevoegd gezag voor het omgevingsplan. ZHZ adviseert, maar bepaalt niet. Sliedrecht maakt eigen keuzes, omdat de lokale bodemopgave dat vraagt. De PFOA-problematiek is daar een duidelijk voorbeeld van. Waar ZHZ een regionaal kader biedt, maakt Sliedrecht het juridisch bindend. Het omgevingsplan van Sliedrecht is daardoor strenger, specifieker en meer toegesneden op de lokale situatie dan de regionale handreiking.

3. Gelderland: voorbeeldregels die bijna kant-en-klaar zijn[3]

De Gelderse Omgevingsdiensten laten een andere aanpak zien. Zij hebben voorbeeldregels ontwikkeld, die gemeenten in de regio gebruiken. Deze regels bevatten onderzoeksplichten, vrijstellingen, instemmingsregels voor bodemgevoelige locaties, terugsaneerwaarden en grondverzetregels. Het is een bijna kant-en-klaar bodemhoofdstuk dat gemeenten alleen nog hoeven te plakken in hun omgevingsplan. Daarmee is bodem dus niet alleen aanwezig, maar zelfs gestandaardiseerd. Wie zoekt naar onderzoeksplicht in Gelderland ziet dat de structuur vergelijkbaar is met Sliedrecht, maar dat de inhoud minder lokaal is.

Regels op de Kaart: waarom bodem soms ‘onzichtbaar’ lijkt

Een belangrijke oorzaak van de misvatting dat bodem ontbreekt in omgevingsplannen, zit in Regels op de Kaart.[4] Bodemregels worden daar soms niet als één hoofdstuk getoond, maar als losse regels bij activiteiten zoals graven, saneren, toepassen van grond, bouwen op bodemgevoelige locaties en milieubelastende activiteiten. Wie zoekt op het woord ‘bodem’ vindt soms weinig. Maar wie zoekt op activiteiten ziet dat de regels gewoon gelden. De zichtbaarheid is dus het probleem, niet de inhoud.

Het omgevingsplan van Sliedrecht valt op doordat het meer eigen regels heeft. De meldplicht voor graven, de onderzoeksplicht bij bouwen en de lokale PFOA-normen worden als lokale regels getoond. Bij gemeenten, die vooral de regionale handreiking volgen, zie je vooral bruidsschatregels en procesinformatie. Dat verschil is logisch, maar het voedt wel de misvatting dat bodem ‘ontbreekt’.

Conclusie: bodem staat wél in het omgevingsplan, maar verspreid

Het onderzoek laat zien dat bodemregels in alle drie de onderzochte plannen aanwezig zijn. Sliedrecht heeft zelfs extra lokale regels, ZHZ biedt regionale kaders en Gelderland levert voorbeeldregels die gemeenten integraal overnemen. De klacht dat bodem ontbreekt is dus niet juist. Wat wél klopt: bodem is niet altijd als één herkenbaar hoofdstuk opgenomen. Dat vraagt om een andere manier van lezen: niet zoeken naar ‘hoofdstuk Bodem’, maar naar de activiteiten waarbij bodem een rol speelt.[5]